Interesovanje za istoriju Španije, posebno u ranom periodu novovekovne istorije, prisutno je  kroz čitave moja akademske studije, koje se, kroz proučavanje ove teme i pisanje rada samo produbilo. U dubljem razumevanju prošlosti velike španske imperije, njenog razvitka i propasti, dugujem profesorima sa Katedre za novovekovnu istoriju veliku zahvalnost, posebno prof. dr Nikoli Samardžiću. Posebnu zahvalnost dugujem profesorki Marini Nikolić, koja me je, svojim izvanrednim predavanjima, uvela u lepote španskog jezika  što mi je pomoglo da brže i lakše proučavam istoriju tog velikog evropskog naroda.

Kroz konsultacije i u dogovoru sa profesorima sa iste katedre, odlučio sam da tema mog diplomskog rada bude “Mediteranska politika Filipa III“. U skladu sa tim naslovom, nastao je rad koji obrađuje položaj Španije na Sredozemlju krajem XVI i tokom prvih decenija XVII veka, kao i odnose koji su postojali među tadašnjim mediteranskim silama.

 

Diplomskim radom obuhvaćeni su sukobi na Mediteranu u ovom razdoblju, najvažnije političke, vojne i ekonomske promene i njihove posledice i položaj Španije kao najznačajnije mediteranske sile. Posebna pažnja posvećena je balkanskom prostoru i vezema koje su postojale između njega i zapadnih sila u tom periodu.

Najveći deo potrebnih informacija prikupio sam iz literature: opštih dela posvećenih ranoj modernoj istoriji i monografija vezanih za ovu temu, služeći se, uglavnom, bibliotekom Instituta “Servantes” u Beogradu.

Diplomski rad započinjem predgovorom u kome navodim postupak rada i izbor literature. Uvodni deo biće posvećen položaju Španije na Mediteranu početkom XVII veka i nasleđenim političkim problemima na tom području. Izlaganje u glavnom delu rada je podeljeno na geografske celine: zapadni i centralni Mediteran, istočni Mediteran i Balkansko poluostrvo. Najveći deo je posvećen spoljnoj politici Španije u tom periodu, njenom položaju u Evropi, oružanim i diplomatskim sukobima. Drugi, manji deo, odnosi se na unutrašnju politiku. U zaključnom delu ću izneti svoje utiske nakon proučavanja ove teme i spisak literature koju sam koristio.

Početkom XVII veka, Španija se našla usamljena na Mediteranu, bez ikakvih saveznika, suočena sa starim, ali i novim neprijateljima. Bila je to posledica jedne prilično spore, neodlučne, u suštini odbrambene politike, koju je vodila na Sredozemlju od druge polovine XVI veka. Bila je to politika koju su nametale okolnosti, pre svega, unutrašnji problemi, odbrana samog Iberijskog poluostrva i dragocene veze sa posedima u Italiji. Uprkos tome, španski vladari se nisu odrekli ideje koju su im u nasleđe ostavili Katolički kraljevi, da okončaju Rekonkistu na severnoafričkom tlu i Mediteran ponovo učine hrišćanskim.

Na početku svoje vladavine, Filip II je sve snage posvetio borbi sa Osmanskim carstvom za ravnotežu moći, koja je počela da se narušava. Gotovo petnaestogodišnja borba (od 1560. do 1574.) okončana je bez pobednika, ali su španske pozicije bile ozbiljno uzdrmane. Turskim osvajanjem Tunisa i La Golete 1574, ona je potisnuta iz severne Afrike, gde je stvoren čitav niz malih, mahom gusarskih kraljevstava, sultanovih vazala, koja će, ubrzo, postati velika pretnja za sve hrišćanske države. Venecija, najznačajniji  saveznik u borbi protiv Osmanlija, bila je oslabljena gubicima i nesposobna da tu borbu nastavi sve do polovine XVII veka. Naprotiv, postala je izrazito antišpanski opredeljena i glavni protivnik u Italiji. Sukobi koji su ponovo izbili u Nizozemskoj i bankrotstvo iz 1575, primorali su Filipa II da odustane od dalje borbe na Mediteranu. Morao se zadovoljiti jednom podnošljivom ravnotežom. Stanje na Sredozemlju, tokom poslednjih decenija XVI veka,  moglo bi se opisati kao neka vrsta “hladnog rata“, u kome nijedna strana nije mogla da ospori položaj onoj drugoj. Obe sile su se morale pomiriti sa činjenicom da nijedna od njih neće ostvariti potpunu dominaciju i da će te borbe utrti put onima koji će njihovu prevlast sa tog prostora potisnuti.(1)

Takve okolnosti neminovno su ograničile politiku novog vladara, Filipa III, na Mediteranu. Španija je nastojala da i dalje bude predvodnik i glavna odbrana hrišćanstva. Svakako da u tome ima izvesnog kontinuiteta, ali i stvarnih potreba španske imperije u Evropi, u trenutku kada su druge sile, muslimanske i hrišćanske, počele da narušavaju njenu premoć. Izazovi sa kojima se suočavala na Sredozemlju, koje je i dalje ostalo glavna pozornica evropske politike, zahtevali su nedvosmislene odgovore. Suočena sa postepenim opadanjem svoje moći, Španija je mogla samo delimično na njih da odgovori. Njeni pokušaji su, zapravo, bili samo početak jednog dugog “međuperioda” koji je preobrazio mediteranski prostor tokom XVII veka. 

Sukob na Sredozemlju obeležila je želja obe sile, i Španije i Turske, da nametnu svoju prevlast i ospore dominaciju onoj drugoj. Osmansko carstvo uspelo je da, do polovine XVI veka, objedini gotovo čitav istočni deo basena i da pravce daljeg širenja, bar što se tiče pomorskog ratovanja, usmeri na italijansku obalu. Međutim, Osmanlije su oduvek pretpostavljale kopnene napade ratovima na moru i zbog toga, kao i zbog slabosti njihove flote, bili su prinuđeni da sukob sa hrišćanima prepuste severnoafrčkim vladarima.(3) Španija je, pod Karlom V, započela snažan napad, delimično podstaknut i carevim krstaškim žarom. Bila je to široka akcija koja je obuhvatila sve značajne pomorske snage hrišćana na Mediteranu. Uprkos tome, ravnoteža, koja će obeležiti čitav naredni period, postala je vidljiva još za vreme njegove vladavine. Pod Filipom II rat za Španiju dobija, prvenstveno, odbramben karakter. Takav rat uslovio je ne samo njen položaj u Evropi, već i slabost njenih pomorskih snaga u tom trenutku. Još pre dolaska Filipa II na vlast, pozicije hrišćana na Mediteranu bile su ozbiljno ugrožene. Dragut, naslednik Hajrudina Barbarose, preoteo je 1551. od malteških vitezova Tripoli, a 1555. Španija je izgubila još jedno uporište u severnoj Africi, Bugiju.(4) Kako su Alžir i Tunis postali sultanovi vazali, postavilo se pitanje bezbednosti andaluzijske i katalonske obale i značajne veze između Barselone i Đenove, odakle su se novac i ljudstvo upućivali snagama u Nizozemskoj. Trebalo je izolovati severnoafričku obalu. Filip II se, na početku svoje vladavine, posvetio upravo ovom problemu. Španska armada je, 1560, izvršila bezuspešan napad na obalu Tunisa, izgubivši čitavu vojsku i veliki broj brodova. Nakon ove katastrofe, odustalo se od otvorene borbe iz straha da novi poraz ne ostavi iberijske obale potpuno nezaštićene.(5) Osmanski napad na Maltu 1565, bio je prvi znak te duge i ogorčene borbe bez pobednika. Postalo je jasno da Turci ne mogu zavladati centralnim delom Mediterana i odatle uspešno ugroziti njegov zapadni deo koji je, bar za izvesno vreme, ostao pošteđen. Tursko napredovanje na Sredozemlju dostiglo je svoje krajnje granice. Nakon gušenja pobune Moriska u Granadi, 1568 – 1571. i smirivanja Nizozemske, Filip II se ponovo okrenuo očuvanju ravnoteže na mediteranskom prostoru. Zbacivanje njegovog štićenika u Tunisu i novi rat između Venecije i Osmanskog carstva, primorali su Španiju da iznova angažuje svoje pomorske snage i da poslednji put pređe u napad. Lepantska bitka, prva velika pobeda hrišćana nad Osmanlijama, imala je više moralno-psihološke posledice, nego strateške ili političke. Hrišćanska strana nije mogla da iskoristi pobedu, a turska flota je obnovljena gotovo zapanjujućom brzinom. Osmanlije se nisu mogle ugroziti u istočnom delu Sredozemlja. Mir koji je Venecija sklopila sa Portom 1573. i smrt pape Pija V dovele su do raspada Svetog saveza. Sukob između Španije i Turske, koji je nastavljen u severnoj Africi, okončan je osmanskim osvajanjem Tunisa i La Golete, 1574. Pod sultanovom kontrolom sada su se nalazili Tripoli, Tunis i Alžir, kao vazalna kraljevstva. Premda poraženi u otvorenoj bici, muslimani su, na severu Afrike, ipak potisnuli hrišćane i istovremeno označili kraj španske “conquiste” započete još krajem XV veka. Kolaps državnih finansija i novi sukobi u zapadnoj Evropi, onemogućili su Filipa II da se i dalje angažuje na ovom prostoru. Kraljevi poverenici u Carigradu, uspeli su da 1577. sklope sa Portom primirje, koje je obnovljeno tri godine kasnije. Španija se morala zadovoljiti podnošljivom ravnotežom, onakvom kakva je postojala nakon opsade Malte. Bio je to mir pun pretnji, ali koji je trajao sve do narednog veka. Doba ”velikih ratova” na Mediteranu je okončano. Ravnoteža moći i straha postala je stvarna politika.(6)

U velikoj meri se postavlja pitanje: zbog čega nijedna od pomenutih sila nije uspela da ostvari prevlast i pored dugih i iscrpljujućih ratova? Prema teoriji Džona Gilmartina iz 1974. ni Španci ni Turci nisu mogli da potpuno dominiraju Mediteranom jer je svako od njih bio dovoljno snažan da odbrani svoju sferu uticaja. Ratna strategija sistematskog uništavanja ekonomskih resursa protivnika, prisutna u docnijim sukobima na Atlantiku, bila je na Mediteranu potpuno nepoznata. Nijedna od sukobljenih strana nije posedovala vitalne trgovačke puteve na ovom području, osim ako se izuzme ruta koja je spajala Egipat sa Carigradom. Sama upotreba galija dovodila je do toga da se i otvoreni sukobi završavaju bez pobednika. Čak i u slučaju potpune pobede, bilo je gotovo nemoguće osvojiti neprijateljska uporišta, jer se nametala potreba snabdevanja brodova namirnicama, s obzirom da su dugo vremena provodili na otvorenom moru. Zbog toga je glavni strateški cilj bio, ne potpuno uništavanje neprijateljske flote, već osvajanje i zadržavanje što većeg broja uporišta, kako bi se značajan broj galija opremio, zaštitio i rasporedio i kako bi se stvorilo više baza za dalje napade. Upravo su strateške tačke na obalama i ostrvima bila polazišta i cilj svakog novog napada. Prirodni faktori na Mediteranu takođe su uslovljavali način ratovanja. Fernan Brodel je prvi uočio da je, zbog svoje tople klime, oskudnog tla i vegetacije, mediteransko podneblje siromašno  resursima. Pomorski ratovi XVI veka morali su se voditi pod ovakvim ograničenjima. Nijedna od pomenutih sila nije bila u stanju da objedini sva neophodna sredstva kako bi do kraja iskoristila svoju pomorsku snagu. Lepantska bitka je najbolje pokazala u kojoj meri su zaraćene strane dovele svoju pomorsku silu do krajnjih granica. Ali je, nakon toga, usledilo povlačenje na ranije položaje. Epoha velikih bitaka je bila okončana. Naredni vek je označio doba opšteg straha i anonimnosti.(7)

U političkom, ekonomskom i vojnom pogledu, XVII vek predstavlja vreme preobražaja mediteranskog prostora. Ovaj “međuperiod”, uslovljen povlačenjem Španije i Turske, glavnih suparnika u prethodnom razdoblju, kao i pomeranjem težišta političkih sukoba na centralnu i zapadnu Evropu, obeležen je pojavom novih činioca, ranije zanemarljivih ili potpuno nepoznatih. Glavnu opasnost za Španiju nisu više predstavljale Osmanlije, već severnoafrički gusari, Englezi i Holanđani.

Uspon berberskih država u XVII veku predstavlja, pomalo ironično, nastavak borbe između Španije i protestantskih sila, koja se sa Atlantika prenela i na Mediteran. Engleski i holandski trgovci, prisutni još od poslednjih decenija XVI veka, postepeno su preuzimali čitavu trgovinu između Levanta, Italije i severozapadne Evrope. Kako su se bavili i gusarstvom, činili su ovo područje izuzetno nesigurnim za plovidbu. Početkom veka, ti “severni pirati” sejali su strah po centralnom Mediteranu, napadajući španske i italijanske brodove. Kao glavna uporišta poslužili su im gradovi na severu Afrike, gde su tamošnjim gusarima preneli tehniku izgradnje novog tipa broda, bertona, manjeg, bržeg i opremljenijeg, koji je ubrzo potisnuo upotrebu galija. Do 1620. severnoafrički muslimani su ovladali tehnikom upotrebe novih brodova i započeli “zlatno doba” berberskog gusarstva. Alžir, najznačajnija severnoafrička luka, postao je jedan od najmoćnijih gradova na Mediteranu, sa preko stotinu naoružanih brodova, koliko se, u tom periodu, procenjivalo. Napadi ovih gusara bili su, uglavnom, vezani za zapadni deo mediteranskog basena, za obale južne Italije, Francuske, katalonsku i andaluzijsku obalu u Španiji, premda su, u više navrata, prelazili Gibraltarski moreuz i pustošili Galiciju, Asturijas i stizali sve do Kanarskih ostrva. Njihovi pohodi, preduzimani radi pljačke i odvođenja robova, sejali su užas po čitavom Mediteranu, pretvarajući ga u “more straha”.(8) Suočena sa ovakvim izazovima, Španija je, početkom XVII veka, bila prinuđena da, i pored unutrašnjih teškoća, organizuje više “kaznenih ekspedicija” protiv gusarskih uporišta na severu Afrike. Obnova pomorskih snaga poverena je Valensiji, Kataloniji i italijanskim dominionima. Do prvog napada španske flote došlo je 1. septembra 1601, kada se eskadra od sedamdeset galija sa deset hiljada vojnika, pod komandom Đan Andreja Dorije, pojavila pred Alžirom. Međutim, bura, koja se iznenada podigla, sprečila je iskrcavanje i primorala španske snage da se povuku na Majorku. Kako su gusari počeli da ugrožavaju Sevilju i trgovačke brodove koji su stizali iz Amerike, u više navrata je dolazilo do sukoba sa Berberima i Turcima nedaleko od Gibraltara. Tako je Pedro de Toledo, markiz od Viljafranke, naneo poraz piratima 1605, a 1613. je to učinio i admiral kantabrijske flote, Migel de Vidazabal. U sukobima protiv muslimanskih gusara najviše se istakao Pedro Telez i Hiron, vojvoda od Osune, potkralj Sicilije i Napulja, koji je, sa italijanskom flotom, između 1610. i 1614. izvršio niz  napada na turske i berberske luke: Alžir, Bugiju, Tunis, Bizertu, Aleksandriju i Navarin, dok su Mesina i Malta uspešno branjene tokom 1612.(9) Međutim, ove pobede bile su samo privremene i nisu otklonile pretnju. Tako su 1618. berberski gusari napali obalu Almerije. Španija je 1619. sklopila savez sa  Francuskom i Engleskom o zajedničkoj akciji protiv pirata, ali do značajnijih rezultata nije došlo.

Neprijateljstvo sa Osmanskim carstvom je i dalje trajalo, iako do otvorenog sukoba nije došlo. Na samom početku vladavine Filipa III, Turci su u Ugarskoj, za vreme Dugog rata (1593-1606), postigli niz pobeda, čime su još više ugrozili zemlje austrijskih Habzburga i centralnu Evropu. Papa  je, sa svoje strane, i dalje podsticao ideju krstaškog pohoda. Španija je, zaista, poslala svoju flotu u istočni Mediteran. Komandant napuljske flote, markiz de Santa Kruz, preduzeo je 1603. napad na ostrva Longos, Patmos i Zakintos kao i na Drač. Sledeće godine ponovo je izvršena ekspedicija na Egejska ostrva i obale Albanije, gde je došlo do pljačkanja luka i uništavanja turskih brodova. Ali su to bili povremeni i izolovani sukobi, bez većih posledica. Oprezna politika španskog kralja i njegovog prvog ministra, vojvode Lerme, ograničila se isključivo na diplomatske pripreme za eventualni rat sa Turcima, tražeći saveznike na svim stranama. O tome koliko je bila iluzorna ideja slamanja osmanske moći, najbolje govore tajni pregovori koje su sa admiralom turske flote, Sinan pašom (poreklom iz đenovljanske porodice Cibala), poveli na Naksosu predstavnici hrišćanskih država, sa ciljem da se podigne opšti ustanak protiv sultana koji bi pomogli car, papa, Filip III i malteški vitezovi. Ali je Sinan pašina pogibija 1605. u ratu sa Persijom, okončala ovaj fantastičan plan. Mnogo ozbiljniji bili su pregovori sa persijskim šahom Abasom I o zajedničkom napadu na Tursku. Čak je 1601. došlo i do uspostavljanja diplomatskih veza. Španija je, ipak, odbacila mogućnost rata sa Osmanskim carstvom, iako su u njemu, nakon smrti sultana Mehmeda III 1603. izbili neredi, a naredne godine započeo dug sukob sa Persijom na Istoku.(10)

Jedan od najsloženijih unutrašnjih problema sa kojim se suočavala Španija krajem XVI i početkom XVII veka bila je integracija muslimanske manjine u njeno društvo. To pitanje postalo je skoro nerazrešivo nakon pobune Moriska u Andaluziji 1568-1570, koja je za posledicu imala njihovo masovno raseljavanje iz kraljevstva Granade, gde su činili prilično celovitu (time verovatno i opasnu) skupinu i  preseljenje u unutrašnjost Iberijskog poluostrva: u Kastilju, Ektramaduru, Galiciju, Leon i Sevilju. Nizom zakona, regulisan je život Moriska u novim, većinom hrišćanskim sredinama i onemogućen  povratak u oblasti u kojima su ranije živeli.(11) Naročito je Zakon iz 1572, u 23 odredbe, propisivao zabrane vezane za raniju religiju i način života, i obavezivao doseljenike na zajedništvo sa takozvanim “starim hrišćanima”.(12) Međutim, ubrzo se pokazala potpuna nemogućnost asimilacije. Špansko društvo niti je bilo sposobno, niti je želelo da prihvati ovu zajednicu, koja je i dalje ostala na marginama društva, isključena iz svih povlašćenih redova. Između obe skupine vladalo je ogromno nepoverenje. Nakon gušenja pobune i drastičnih mera koje su usledile, moriska manjina je zauvek okrenula leđa hrišćanskom društvu. Podučeni iskustvom svojih predaka, Morisci su hrišćanstvo doživljavali kao stvar koja se, gotovo po pravilu, nametala. Osim toga, sama država ih je smatrala za stalnu političku opasnost. Gotovo neprekidno je isticana njihova mržnja prema vlastima, spremnost na pobunu i veze koje su održavali sa neprijateljima Španije, Turcima, berberskim gusarima i Francuskom. Ove optužbe samo je pojačavala kriza nastala početkom XVII veka. Delovanje Inkvizicije i kazne kojima ih je ona podvrgavala produbili su i učvrstili obostranu mržnju i nepoverenje. Pored ovih psiholoških, postojali su i drugi uzroci. Nesposobnost države i crkve da finansijski i organizaciono potpomognu versko podučavanje Moriska i njihovo uključivanje u postojeću versku zajednicu. Međusobna surevnjivost i podozrivost sveštenstva sputavali su iskrena misionarska nastojanja pojedinaca, čak i nekih visokih prelata, da se versko jedinstvo i ostvari. Fanatizam, nepoznavanje jezika i hrišćanske doktrine, fizička odvojenost od “starih hrišćana” dodatno su onemogućavali približavanje  i doprineli da se potpuni izgon nametne kao jedino moguće rešenje.(13)

Ideja o masovnom izgonu nije bila nova. Ona se prvi put javila 1582. ali se zbog finansijskih i spoljnopolitičkih problema kao i zbog protivljenja plemstva, čiji su vazali bili upravo Morisci, nije mogla sprovesti. Početkom vladavine Filipa III, prilike su se izmenile. Veleposedničko plemstvo, grandi, prestali su da ih štite, kada je njihov rad postao skoro neisplativ, a sami plemići postali vezani dugovima za lokalni gradski patricijat. Opšta kriza koja je zahvatila špansko društvo u ovom periodu i duh protivreformacije, podstakli su plimu verske i rasne netrpeljivosti. Pre proterivanja, ukupan broj Moriska iznosio je 325 hiljada (čitava Španija brojala je osam i po miliona stanovnika). Najbrojniji su bili u kraljevini Valensiji, gde su činili 33% stanovništva i u Aragonu, gde ih je bilo 20%. U kraljevini Kastilji, situacija je bila sasvim drugačija, s obzirom da su Morisci činili neznatnu manjinu (samo 100 hiljada od ukupno šest miliona stanovnika). Bili su, mahom, zemljoradnici, posebno u Aragonu i Valensiji, gde su uzgajali izuzetne kulture, kao sto su pirinač ili šećerna trska, ali su bili i zanatlije, u manjoj meri i trgovci.

I pored već donetih odluka o proterivanju (1582. i 1602.), njegovo ostvarenje je odlagano, uglavnom zbog ratova u Evropi, nedostatka trupa, protivljenja plemstva u Valensiji i Aragonu. Na odluku Državnog saveta da, 9. aprila 1609, donese konačnu naredbu o izgonu, uticali su Lerma i državni ministri, dok su je podržali najveći crkveni velikodostojnici Španije, nadbiskup Valensije, Huan de Ribera i  glavni inkvizitor, Haime Bleda. Poduhvat je krenuo upravo iz Valensije, gde su Morisci činili skoro trećinu stanovništva. Početkom septembra, započelo je okupljanje trupa iz Italije na severu ovog kraljevstva, da bi 22. septembra 1609. potkralj, markiz de Karasena, objavio kraljevu naredbu o opštem izgonu. Svi zatečeni Morisci, morali su da , u roku od tri dana, napuste svoje domove, ponesu najneophodnije stvari i krenu ka lukama, odakle će biti prebačeni u severnu Afriku. Pravo da ostanu imali su samo dece mlađa od 4 godine, koja će biti poverena na čuvanje hrišćanskim porodicama i šest, uglavnom starijih osoba (na svakih sto domova), koji će novopridošlom stanovništvu pomoći pri obradi zemlje. Prognani su odvedeni u luke Denija, Alikante, El Grao i Vinaroz, odakle su prevezeni u Oran, na alžirskoj obali. Mnogi od njih su stradali od napada tamošnjeg stanovništva. Iste godine doneta je odluka o proterivanju Moriska iz obe Kastilje, Ekstramadure, La Manče i Mursije, a naredne, 1610, iz Aragona i Katalonije. Proterivanje je trajalo, ne bez otpora, sve do 1614. i nastavljeno u Mursiji, na Balearima i na Sardiniji.

Nemoguće je utvrditi tačan broj prognanih, s obzirom da je jedna, prilično nezanemarljiva skupina, ipak uspela da se vrati i stopi sa hrišćanskom većinom, dok je jedan deo ostao skriven još za vreme izgona. Morisci iz Aragona, nekih 40 hiljada, sklonili su se u Francusku. Pretpostavlja  se da je konačan broj izmedju 275 i 300 hiljada, od toga samo za Valensiju 170.(14) Gubitak gotovo 4% stanovništva svakako da je imao uticaja, ali se o demografskim i ekonomskim posledicama i dalje vode polemike. Dž. Hamilton je, sa svoje strane, opovrgao tezu da je izgon Moriska jedan od glavnih razloga opadanja Španije u XVII veku, ukazujući da se nedostatak radne snage u Valensiji nije ni osetio, s obzirom da su visine cena i nadnica ostale iste.(15) Nasuprot njemu, Pjer Šoni zauzima potpuno drugačiji stav. On na progon gleda kao na vrhunac opadanja hispano-atlantske konjunkture što je, uz druge faktore, uticalo da se nivo trgovine izmedju Iberijskog poluostrva i Amerike, iz prvih godina XVII veka, više nikad ne obnovi. Za njega je izgon Moriska naneo “konačan udarac sredozemnoj Španiji”.(16)

Izvesno je da se posledice nisu podjednako osetile u svim krajevima. Oblasti na severu su bile potpuno pošteđene. U Kastilji i Kataloniji bile su jedva primetne, pogotovo u najznačajnijim gradskim centrima. Nedostatak stanovništva najviše je pogodio Aragon i Valensiju. A. Lapejre govori nam da su predeli 40 km južno od Ebra  potpuno zapusteli, kao i neke oblasti (las comarcas) severno od Alikantea. Uglavnom se radilo o ruralnoj Španiji, ali su i gradske privrede, posebno one u Valensiji, dugo vremena ostale u recesiji. Nove okolnosti su se različito odrazile i na društvene klase. Najmanje su stradali veliki posednici, grandi, koji su ubrzo preuzeli posede proteranih Moriska i započeli politiku naseljavanja hrišćana bezemljaša na zapustelim imanjima. Srednje i sitno plemstvo, svetovni i crkveni posednici, koji su se oslanjali na ionako niske rente koje su im Morisci plaćali, zapravo je ostalo bez prihoda. Privredi perifernih delova španskog kraljevstva trebalo je više od pola veka da se oporavi od ovog udarca, koji sigurno nije predstavljao katastrofu, već samo jedan od mnogih činilaca koji su obeležili “vek opadanja”.

Za špansku monarhiju, značaj italijanskih poseda bio je skoro jednak značaju Iberijskog poluostrva.(17) To nije bio slučaj samo u ekonomskom i vojnom pogledu. Italija je, bez sumnje, bila stožer španske prevlasti u Evropi, prostor pomoću kojeg je mogla da kontroliše svoje neprijatelje i na severu i na jugu. Zauzimajući centralni deo Mediterana, italijanske kraljevine, Sicilija i Napulj, bile su ključne tačke za održavanje ravnoteže moći i glavni izvor pomorskih snaga, što se i pokazalo za vreme ratova na moru tokom XVI i XVII veka.

Skoro polovina Apeninskog poluostrva nalazila se pod vlašću Španije: kraljevine Napulj, Milansko vojvodstvo i niz manjih utvrđenja na toskanskoj obali. Bile su to gusto naseljene oblasti, posebno Milano, koje su, uz ostrva Siciliju i Sardiniju, obezbeđivale značajne izvore u novcu, hrani i ljudstvu. Problem odbrane bilo je glavno pitanje između Madrida i njegovih italijanskih dominiona. Nakon 1559. Napulj i Sicilija postali su glavni stubovi odbrane imperije na Mediteranu, premda je finansijski pritisak i dalje podnosila Kastilja.

 

Odnosi su se pogoršali početkom XVII veka, kada se i vojna i finansijska obaveza prenela na ova kraljevstva. Sa druge strane, Španija je obilato koristila i rasipala svoje italijanske resurse u ratovima na severu Evrope. Situaciju je otežavala i činjenica da su obe italijanske kraljevine, i pored pokušaja da se uvede efikasna centralna uprava, posedovale haotičnu administraciju. Istovremeno, bile su u potpunosti nejednako tretirane. Sicilija je i dalje predstavljala jednu od glavnih žitnica u Evropi, koja je svoje proizvode izvozila u Španiju i Milansko vojvodstvo. Pored toga, imala je dugu tradiciju predstavničkih institucija, koje su poticale još od aragonskog osvajanja ostrva, kao i domaće plemstvo, čije moći i privilegije kruna nije ni pokušavala da ospori. To je uticalo da Sicilija bude, u što je moguće manjoj meri, izložena finansijskom pritisku matice.(18) Situacija u Napuljskoj kraljevini bila je potpuno drugačija. To je bio siromašan region, bez ikakvih ostataka aragonskih sloboda, ali najviše podvrgnut novčanim davanjima, pogotovo za ratne potrebe. Smatra se da je samo kraljevstvo Napulj za vojne izdatke izdvajalo oko tri i po miliona dukata godišnje. Vlast je bila podeljena između potkralja i plemićkih saveta (sediles). Plemstvo je samo u neznatnom broju bilo domaćeg porekla. Bili su to, uglavnom, Đenovljani, kojima su španski vladari davali titule i zemlju i koji su zavisili od kraljeve milosti. Zbog toga nije postojalo odlučno suprotstavljanje, kao u slučaju Sicilije, finansijskoj eksploataciji, iako je ona bila znatna. Prikupljanje državnih prihoda takođe se nalazilo u rukama Đenovljana. Deo tih prihoda ostvarivao se povećanjem taksi na izvoz ulja i svile, kao i na potrošnju osnovnih životnih namirnica. Znatan deo je, ipak, dolazio od prodaje titula, položaja, prava i jurisdikcija nad slobodnim gradskim opštinama i zemljama kraljevskog poseda, koji su prepuštani na milost i nemilost baronima. Sami potkraljevi su bili, uz izuzetak Lemosa i Osune, blede figure, čiji je položaj zavisio od podrške vladajuće klike u Madridu, a početkom XVII veka i od rođačkih veza sa Lermom.(19)

Očigledno loša španska uprava u Napuljskom kraljevstvu nije ostala pošteđena kritika. Pesnici Marino i Tasoni, kao i politički pisci i mislioci Bokalini i Sarpi prikriveno ili otvoreno su napadali politiku Španije u Italiji, posebno u Napulju. Vrhunac nezadovoljstva predstavljala je tzv.”mesijanska pobuna” iz 1599. jedna u nizu koja će zahvatiti ovo područje tokom XVII veka. Povod za njeno izbijanje bila je glad u Kalabriji, a na čelu joj se našao dominikanski kaluđer Tomazo Kampanela, poznati pisac teoloških i filozofskih dela. Nakon odlaska iz Rima, gde se nalazio u zatočeništvu zbog jeresi, Kampanela se 1598. vratio u Kalabriju, gde je ubrzo svojim proročanstvima i astrološkim predviđanjima o smaku sveta, privukao pažnju svetine, ali i vlasti. Naredne godine, organizovao je zaveru sa ciljem da se zbaci španska uprava u kraljevini i uspostavi republika. Ali su, avgusta 1599, dva zaverenika otkrila njegove planove. Kampanela je, nakon neuspešnog bekstva, uhvaćen i odveden u Napulj, kao i na desetine osumnjičenih. Uspeo je da izbegne smrtnu kaznu, ali je osuđen na doživotno zatočeništvo. U zatvoru je napisao svoje najslavnije delo “Grad Sunca”, u formi poetskog dijaloga, u kojem je opisao modele idealnog društva. Iz zatočenistva je pušten tek 1626.(20)

Epizoda sa Kampanelom pokazala je slabosti španske vladavine u Italiji, upravo u trenutku kada je ona bila najviše ugrožena. Kraljevina Napulj je bila ključna tačka u borbi sa glavnim neprijateljima Španije na Mediteranu i na Apeninskom poluostrvu. Grof de Lemos, potkralj od 1610. do 1616, organizovao je dve pomorske ekspedicije protiv Turaka (1614. i 1615), dok su osvajanja grofa Fuentesa, namesnika Milana, na ligurskoj obali, tokom 1610, učvrstila veze između španskih poseda na severu i jugu Italije. Bio je to presudan momenat, jer su položaj Španije ugrožavali dva protivnika na severu, Savoja i Venecija. Savojski vojvoda, Karlo Emanuel I, ušao je 1612, zbog vojvodstva Monferat, u otvoreni sukob sa milanskim guvernerom.(21) Poražen, bio je primoran da sklopi ugovor u Astiju 1615. po kome je Monferat ostao u posedu Mantove. Astijski ugovor i mir sa Francuskom nisu okončali sukobe u Italiji. Venecija je i dalje ostala glavni, premda pritajeni neprijatelj čitavom sistemu koji je Španija uspostavila na Apeninima i jedina koja je odolevala njenom uticaju. Savez sa savojskim vojvodom i Holanđanima nije otklonio špansku pretnju koja je dolazila sa kopna i mora, preko Milanskog vojvodstva, Napulja i Tirola. Venecija je, 1615, zaratila sa uskocima, balkanskim piratima, koji su svojim pomorskim napadima ugrožavali njenu trgovinu sa Levantom kao i sa austrijskim nadvojvodom Ferdinandom, čiji su podanici bili uskoci. Filip III je podržao svog austrijskog rođaka, premda do rata između Venecije i Španije nije došlo.(22) Sukob je prenet na italijanske dominione. Glavna uloga u ratu sa Mletačkom republikom pripala je novom napuljskom potkralju, Pedru Telez i Hironu, vojvodi od Osune, najupečatljivijoj političkoj figuri tog vremena, koji je, kao upravnik Sicilije i Napulja, uspeo da potpuno obnovi italijansku flotu i da preduzme više uspešnih napada na Mediteranu, uglavnom protiv Turaka. Osuna je priželjkivao sukob sa Venecijom, sa kojom je još od ranije bio u neprijateljstvu, a njegove akcije je podsticao, doduše tajno, i dvor u Madridu. Počevši od 1617, tokom dve i po godine, napuljska flota krstarila je Jadranskim morem, blokirajući ulaz u njega i ploveći sve do Istre. Paralelno sa operacijama na moru, pripremana je i navodna pobuna u samom gradu Veneciji, koju su organizovali agenti potkralja Osune i španskog ambasadora u Republici, Bedmara. Bila je to takozvana “Velika zavera”, koja je Veneciji poslužila kao povod da optuži Španiju da priprema napad na njenu teritoriju, kako bi okupila ostale evropske države protiv nje. Mletačko-holandski savez, sklopljen 1619, primorao je Španiju da pošalje trupe u Trst i da pripremi još jednu eskadru. Rat je, ipak, izbegnut. Republika je uspela da se izmiri sa Španijom i nadvojvodom mirovnim ugovorima, sklopljenim 1619. u Madridu i Viener Nojštatu, Venecija je ostala nezavisna država, i pored nesmanjene španske vlasti u Italiji. Na njen zahtev, Bedmar je, juna 1618, opozvan sa položaja ambasadora, dok su delovanja mletačkih agenata, doprinela da se vojvoda Osuna lažno optuži za izdaju i po povratku u Španiju 1620, uhapsi.